W Żelechowie naukowcy z PAN odkryli średniowieczny zamek

Chcieliśmy odkryć drugi Malbork, a znaleźliśmy... Biskupin - mówią odkrywcy późnośredniowiecznego zamku w Żelechowie (Mazowieckie). Była to siedziba rodowa możnowładczego rodu Ciołków; do dziś świetnie zachowały się jego drewniane elementy.

Poszukiwania zamku w Żelechowie trwały kilka lat. O tym, że w średniowieczu w tej miejscowości istniała warownia, historycy wiedzieli z nielicznych wzmianek. Teraz - dzięki zastosowaniu lotniczego skanowania laserowego i innych metod, które nie wymagają nawet wbicia łopaty w ziemię - precyzyjnie zlokalizowali zaginioną budowlę. Znajduje się ona na północny zachód od rynku żelechowskiego, w rejonie stawów rybnych.

„Wiedzieliśmy, że zamek istniał, choć nigdzie nie zachowały się informacje dotyczące jego lokalizacji, wielkości i konstrukcji" – zauważa kierownik badań archeologicznych, Wojciech Bis z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN.

Zaangażowany w ten projekt historyk - Michał Zbieranowski z Instytutu Historii PAN podkreśla, że zamek był siedzibą rodu Ciołków. „Niestety nie posiadamy na jego temat zbyt wielu wiadomości, bo źródła pisane zostały spalone pod koniec II wojny światowej” - dodał.

W poprzednich latach naukowcy namierzyli pozostałości budowli. Wykopaliska na niewielką skalę rozpoczęły się w ubiegłym roku, ale dopiero te tegoroczne przyniosły zaskakujące rezultaty. „Chcieliśmy odkryć drugi Malbork, a znaleźliśmy... Biskupin" - mówi Michał Zbieranowski.

Nie chodzi oczywiście o wiek zamku (który jest młodszy od grodu w Biskupinie, bagatela, o ok. 2200 lat) - ale o budulec, z jakiego powstał.

Naukowcy uważali wcześniej, że pod ziemią znajdują się masywne ceglane lub kamienne pozostałości fundamentów obiektu. Taki wniosek oparli o wyniki badań geofizycznych. Wykopaliska ujawniły jednak coś innego. „Okazało się, że kompleksu wcale nie otaczał mur, tylko wał ziemny wzmocniony wewnątrz kamiennymi konstrukcjami. Odsłonięto także wiele elementów drewnianych zabudowań. Zachowały się one bardzo dobrze, zwłaszcza podwaliny części domów wokół dziedzińca zamkowego. Było to możliwe dzięki wysokiemu poziomowi wody gruntowej, która utrudnia nam prace, ale dobrze konserwuje materiał organiczny” - opowiada Bis.

Przetrwały m.in. gniazda, w których osadzano drzwi, belki tworzące ściany zewnętrzne i ślady mocowania desek do ścian wewnętrznych.

„Dębowe belki zachowały się tak dobrze, że można odnieść wrażenie, że jest to współczesna konstrukcja” – podkreśla Zbieranowski. Analiza specjalistyczna umożliwiła precyzyjne określenie wieku drewna użytego do budowy – pochodzi z ok. 1466 r.

„Gdy myślimy +zamek+, staje nam przed oczami warownia wykonana z kamienia lub cegieł. Ale nie zawsze budowano je z takiego materiału! Równie dobrze swoją rolę spełniały w średniowieczu umocnienia drewniano-ziemne. W przypadku Mazowsza łatwo było sięgnąć po bardzo wytrzymałe dębowe drewno, które w tej okolicy było wówczas łatwo dostępne” - mówi Bis.

Dzięki najnowszym badaniom wiadomo już, że siedziba Ciołków miała regularny, czworoboczny kształt. Z czasem ją rozbudowano i powiększono. Najpierw był to obiekt o rozmiarach około 50 na 50 metrów, później - 85 na 90 metrów. Walory obronne twierdzy podnosiła szeroka, mokra fosa, okalająca całe założenie. Na razie archeolodzy przeprowadzili wykopaliska na niewielkim obszarze. Mimo, że większość konstrukcji w obrębie zamku wzniesiono z drewna, to badacze natknęli się w jednym miejscu również na masywne kamienne fundamenty.

„Być może są to pozostałości murowanego domu mieszkalnego właściciela tej siedziby” - sugeruje Bis.

O tym, że w zamku mieszkały zamożne osoby - świadczą, oprócz innych zabytków, kafle piecowe. Różnorodne i zdobione kafle świadczą o istnieniu co najmniej kilku pieców w pomieszczeniach mieszkalnych. Podobne zabytki znane są z innych siedzib możnowładczych. „Kafle o zbliżonej ornamentyce znane są z Podlasia, między innymi z dworu króla Zygmunta Augusta w Knyszynie, a także zamku w Tykocinie” - mówi Bis.

Zamek nie miał szczęścia. Powstał zapewne tuż po połowie XV w., ale został najprawdopodobniej opuszczony już na początku wieku XVI. Zdaniem naukowców przyczyniły się do tego niesnaski między możnowładcami. Siedzibę rodu Ciołków przejął na pewien czas Feliks z Zielanki.

„Odsłoniliśmy liczne ślady spalenizny, przepalone fragmenty naczyń, a nawet kamienną kulę armatnią. Być może są to ślady po próbie odbicia zamku przez Ciołków. Liczymy na to, że planowane w następnych latach prace wykopaliskowe rzucą na tę kwestie nowe światło” - dodaje Zbieranowski.

Badacze mają też nadzieję, że ich prace pomogą zmienić wyobrażenie o tym rejonie Mazowsza w średniowieczu i w okresie wczesno nowożytnym. Do tej pory, zapewne z powodu niedostatku źródeł pisanych i braku badań archeologicznych, powszechnie uważano, że w tym czasie na tym obszarze mieszkało niewielu ludzi. Tymczasem ze wstępnego rozpoznania terenowego wykonanego przez badaczy wynika, że podobnych, nieznanych i ufortyfikowanych siedzib z tego okresu może być w tym rejonie co najmniej kilka.

 

1

1.Zdjęcie lotnicze terenu zamku żelechowskiego od strony zachodniej, Fot. Ł. Miechowicz.

2

2.Wizualizacja NMT obszaru stanowiska Żelechów – zamek. Oprac. M. Legut-Pintal.

3A

3A.Wyniki pomiarów magnetycznych. Oprac. T. Herbich, R. Ryndziewicz

3B

3B.Wyniki pomiarów elektrooporowych. Oprac. T. Herbich, R. Ryndziewicz

3C

3C. Wyniki pomiarów georadarowych. Oprac. J. Majewski

4

4. Eksploracja w wykopie 6. Fot. P. Cembrzyński

6

6. Dębowa ściana oporowa na brzegu fosy zamkowej z 1466 r. Fot. W. Bis

7

7. Wczesno nowożytny bruk zamkowym. Fot. W. Bis

8

8. W trakcie odsłaniania drewnianej zabudowy zamkowej. Fot. W. Bis

10

10. Odsłanianie późnośredniowiecznej zabudowy zamkowej. Fot. W. Bis

12

12. Późnośredniowieczne kamienne fundamenty. Fot. W. Bis

13

13. Późnośredniowieczne kamienne fundamenty. Fot. W. Bis

14

14. Bruk wewnątrz XV wiecznego budynku. Fot. W. Bis

15

15. Drewniana podwalina późnośredniowiecznego budynku. Fot. W. Bis

16

16. Wczesno nowożytny bruk zamkowym. Fot. W. Bis

17

17. Odsłanianie późnośredniowiecznej zabudowy zamkowej. Fot. W. Bis

18

18. Wybrane zabytki gliniane, XVI wiek. Foto. W. Bis

19

19. Szkliwiona patelnia z gliny kaolinitowej. XVI w. W. Bis

20

20. Fragment garnka z XV w. tzw. siwaka. Fot. W. Bis

21

21.Kafel płytowy z wczesno nowożytnych zabudowań zamkowych. Foto. W. Bis

22

22. Fragment miseczki z XVI wieku. Fot. W. Bis

23

23. Wczesno nowożytny bruk na dziedzińcu zamkowym. Foto. W. Bis

 

Źródło: www.naukawpolsce.pap.pl